धनुषामा भेटिएको सुनौलो कछुवामा विश्वकै ध्यान

जनकपुर | पछिल्लो केही दिनयता नेपालको सुनौलो रङ्गको कछुवाको चर्चा विश्वका विभिन्न देशहरुमा भइरहेको छ । नेपालको धनुषाधाम नगरपालिका, जनकपुरमा सुनौलो रङ्गको दुर्लभ कछुवा भेटिएको रिपोर्टलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गरिएपछि विश्वमा यसको चर्चा भएको हो ।

सन् २०१८ को अप्रिल १४ जनकपुरमा सुनौलो कछुवा देखिएको थियो । ‘मिथिला वाइल्ड लाइफ ट्रस्ट’का संरक्षणकर्मी चन्द्रदीप सदाको पहलमा कछुवाको उद्धार गरिएको थियो । उद्धारपछि तत्कालै सो कछुवालाई सुरक्षित जंगलमा छाडिएको थियो । 

यसको दुई वर्षभन्दा बढी समयपछि यो खबर विश्वभर विज्ञान तथ वन्यजन्तु अनुसन्धानको जगतमा फैलिएको छ । नेपालमा भेटिएको सुनौलौ कछुवाबारे अध्ययनको रिर्पोट आएसँगै नेपालमा पहिलोपटक भेटिएको र विश्वमै यो पाँचौ घटना भएको तथ्य सार्वजनिक भएको छ ।

के हो सुनौलो कछुवा ? 

सुनौलो कछुवाबारे अध्ययन गरेका सरिसृप विशेषज्ञ कमल देवकोटाका अनसार यसको वैज्ञानिक नाम ‘लिस्सेमिज पङ्कटाटा एण्डरसोनी’ हो ।

यस प्रजातिको कछुवालाई नेपालमा ‘मतिहारा कछुवा’, ‘पुतली कछुवा’ र विशेषतः तराईतिर ‘सेवेई’ नामले पनि चिनिन्छ ।

नेपालमा विविध र दूर्लभ वन्यजन्तुहरु पाइने उल्लेख गर्दै विशेषज्ञ देवकोटाले भने, ‘वन्यजन्तुको खोजी र अध्ययनको लागि नेपाल प्रशिद्ध छ । अहिले सार्वजनिक भएको पहेँलो कछुवा भेटिएको नेपालमा पहिलो घटना हो । विश्वमा भने यसै प्रजातिको कछुवा भेटिएको पाँचौ घटना हो ।’ 

कसरी सुनौलौ ? के हो ‘क्रोमेटिक ल्युसिजम’ ? 

यस प्रजातिको सामान्य र वास्तविक रङ्ग हरियो हुन्छ । आनुवंशिक उत्परिवर्तन (जेनेटिक म्युटेशन)का कारण कुनै पनि जीवजन्तुको रङ्ग परिवर्तन हुन सक्ने विज्ञले बताएका छन् । यसका कारण शरीरका विभिन्न भाग (छाला, आँखा, कपाल, खपटा आदि)लाई रङ्ग दिने तत्व परिवर्तन भइ यसले स्वाभाविक बाहेक अन्य रङ्गमा बदल्न सक्छ ।

यसलाई विज्ञानकको भाषामा ‘एल्बिनो’ वा ‘ल्युसिजम’ भनिन्छ । यस्तो अवस्थामा शरीरको शरीरको भाग सेतो, फिक्का पहेंलो पनि हुनसक्छ । साथै शरीरमा दागहरु पनि देखिन सक्छ ।

नेपालमा भेटिएको कछुवामा पहेँलो रंग बढी भएका कारण सुनौलो देखिएको हो । कछुवामा भएको यो सुनौलो परिवर्तनलाई ‘क्रोम्याटिक ल्यूसिजम’ भनिएको छ । 

सर्पको काममा जाँदा कछुवाको कुरो 

कमल देवकोटा सरीसृपमध्ये विशेषतः सर्पको अनुसन्धानमा सक्रिय छन् । केही महिनाअघि विभिन्न प्रजातिको सर्पको अध्ययन गर्ने क्रममा उनको भेट मिथिला वाइल्ड लाइफ ट्रस्टका देवनारायण मण्डलसँग भयो । 

देवकोटाले नेपाली पब्लिकलाई सुनाए, ‘सर्पको रेस्क्यूको क्रममा मलाई साथीहरुले दुई वर्षअघि पहेँलो कछुवा फेला पारेको सुनाउनुभयो । मलाई यसमा चासो लाग्यो ।’

त्यसपछि देवनारायण मण्डलसँग मिलेर देवकोटाले वैज्ञानिक अध्ययन गरे । ‘हामीले यसको साइन्टिफिक टर्मस्हरु खोज्यौं, अध्ययन गर्यौं र एउटा रिपोर्ट तयार पार्यौं’ उनले भने । अनि सुरु भयो यसको अन्तर्राष्ट्रियकरण । 

यसरी विश्वमाझ नेपालको कछुवा ?

यस कछुवाबारे अध्ययन गरी विशेषज्ञ कमल देवकोटाले देवनारायण मण्डल र हेनरिक केसर (अमेरिकी प्राध्यापक) मिलेर एक संयुक्त अध्ययन रिपोर्ट लेखे । त्यसलाई सरीसृप र उभयचर सम्बन्धी वैज्ञानिक अनुसन्धान प्रतिवेदन प्रकाशित गर्ने जमर्नीको जर्नल ‘हर्पेटोलोजी नोटस्’मा पठाए ।  

यस अध्ययनको ‘क्रस चेक’ तथा ‘पियर रिभ्यू’ अध्ययनले जीवजन्तु विज्ञसँग थप जानकारीसहित हर्पेटोलोजी नोटस्ले प्रकाशित ग¥यो । देवकोटाले ‘नेपालमा पहिलो’ मात्र उल्लेख गरेर पठाएको रिपोर्टमा ‘विश्वको पाँचौ तथ्य’ भनी थपिएर आयो र यसले अन्तर्राष्ट्रियकरण हुन सहज बनायो । 

यस जर्नलमा प्रकाशित हुने बित्तिकै यसले मान्यता पायो । साथै विश्वका थुप्रै भाषामा प्रकाशित हुने नेदरल्याण्डको ‘ग्लोबल भ्वाइस’मा यसबारे जानकारी प्रकाशित भएपछि नेपालको सुनौलो कछुवा अन्तराृष्ट्रियकरण भयो ।

यसक्रमा युरोप, अमेरिकाका, एसियाका विभिन्न मिडियाले यसलाई प्राथमिकताका साथ प्रकाशित गरे । 

किन असुरक्षित छन् कछुवा ? 

नेपाल टोक्सिनोलोजी एसोसिएशनका विशेषज्ञ समेत रहेका देवकोटाले नेपालमा १७ प्रजातिका कछुवाहरु रहेको अनुसन्धानकर्ताको खोजले देखाएको बताए । त्यसमध्ये एक प्रजातिमा भने अझै अध्ययन जारी छ । जसको अस्तित्व छ कि छैन भन्ने निक्र्योैल भइरहेको छैन । 

नेपालमा १६/१७ मध्ये १५ प्रजाति संवेदनशील र दुर्लभ अवस्थामा छन् । यसमा चार प्रजाति लोप हुने अवस्थामा छन् । यसबारे सचेत भएर संरक्षण नभए यी कछुवाहरु हराउने देवकोटले बताए । 

सुनौलो भएकाले यस्तो कछुवा हेर्दा निकै आर्कषक देखिन्छ र यसको चोरी सिकारी हुने खतरा उत्तिकै रहेको उनले बताए । उनी भन्छन्, ‘प्रकृतिमा सुरक्षित रहन कठिन छ यो कछुवालाई । कछुवाको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारीकरण, अवैध ओसारपसारको खतरा छँदैछ ।’ 
कछुवाको मासुले विविध रोगहरु निर्मूल पार्ने स्थानीय विश्वासका कारण पनि यसको चोरी सिकारी हुने गरेको छ । कछुवाको मासु र यसको अण्डाहरू खाँदा स्वास्थ्यमा सुधार हुन्छ तथा आयु बढ्ने जनविश्वास रहको छ । 

साथै अहिले अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा एक्वारियममा सजाउनका लागि पनि कछुवाको खोजी हुने गरेको छ । 

नेपालमा कछुवाको अवस्था

नेपालमा १६ प्रकारका कछुवा पाइन्छन् । जसमध्ये लोप हुने अवस्थामा पुगेका ४ प्रजातिका कछुवाहरुमा तीन धारी खपटावाला कछुवा, रातो टाउको भएको खपटावाला कछुवा, लामो कछुवा तथा पातलो टाउकोमा नरम कोष भएको कछुवा लोपोन्मुख सूचीमा रहेका छन् । 

एक अनुसन्धान रिपोर्टको अनुसार कछुवाहरूले किरा तथा मरेका जनावरहरू खाएर वातावरणको प्रदूषण रोक्नका लागि भूमिका खेल्ने गरेको पाइएको छ । 

नेपालमा पाइने कछुवाहरु । यसमा रातो चिन्ह लगाएकाहरु संवेदनशील अवस्थामा छन् । केही लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । 

धार्मिक महत्व पनि

कछुवाको आध्यात्मिक महत्व पनि भएको उल्लेख गरेका छन् । नेपाल लगायत देशमा धार्मिक मुल्य र मान्यताको दृष्टिकोणले हेर्ने हो भने यसको धेरै अर्थ रहेको छ ।

देवकोटाकाअनुसार हिन्दु धर्ममा भगवान विष्णुले ब्रह्माण्डलाई विनाशबाट बचाउनको लागि कछुवाको रूप लिएको र हिन्दु मान्यताअनुसार कछुवाको माथिल्लो भागलाई आकाश र तल्लो भागलाई पृथ्वी मानिने विश्वास रहेको बताउँछन् । 

(कमल देवकोटासँगको कुराकानी, हर्पेटोलोजी नोटस् जर्नल जर्मनी, ग्लोबल भ्वाइस नेदरल्याण्ड, रेकर्ड नेपाल, डेली मेल युके, टाइम्स नाउ न्यूज अमेरिकालगायतको सहयोगमा)

Credit: Nepali Public